ยกระดับและพัฒนาผ้าไหมตามอัตลักษณ์ชุมชนของตำบลสะเดา อำเภอพลับพลาชัยเพื่อเพิ่มขีดความสามารถเศรษฐกิจฐานราก
โครงการยกระดับและพัฒนาผ้าไหมตามอัตลักษณ์ชุมชน
โดย วิทยาลัยชุมชนบุรีรัมย์
โครงการยกระดับและพัฒนาผ้าไหมตามอัตลักษณ์ชุมชนของตำบลสะเดา อำเภอพลับพลาชัยเพื่อเพิ่มขีดความสามารถเศรษฐกิจฐานราก
เครื่องอบพลังงานแสงอาทิตย์และอินฟาเรด
โดย สาขาวิชาช่างไฟฟ้า วิทยาลัยชุมชนพิจิตร
จากแสงอาทิตย์สู่รังสีอินฟาเรด นวัตกรรมเครื่องอบแห้งเพื่อเกษตรกรไทย ที่ช่วยลดต้นทุน ประหยัดเวลา ปลอดภัยจากแมลง และเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม ยกระดับกระบวนการแปรรูปพืชผักและสมุนไพรให้มีมาตรฐาน พร้อมสร้างความมั่นคงทางรายได้ให้ชุมชนอย่างยั่งยืน
วัฒนธรรมทอผ้าอยู่ในวิถีชีวิตของชุมชนในภาคอีสานมายาวนาน ภูมิปัญญาในแต่ละจังหวัดย่อมแตกต่างกันไปตามบริบทของพื้นที่ การทอและย้อมผ้าด้วยสีธรรมชาติ เป็นมรดกภูมิปัญญาดั้งเดิม ซึ่งกำลังเลือนหายไปในหลายพื้นที่ วัฒนธรรมทอผ้าจึงเป็นสิ่งหนึ่งที่วิทยาลัยชุมชนในภาคอีสานทั้ง 4 แห่งเข้าไปส่งเสริมให้เกิดการอนุรักษ์และพัฒนา ด้วยกระแสความห่วงใยสิ่งแวดล้อม อีกทั้ง ผ้าที่ย้อมด้วยสีธรรมชาติย่อมขายได้ราคาสูงขึ้น การต่อยอดภูมิปัญญาดั้งเดิมให้เข้มแข็งสู่เส้นทางเศรษฐกิจหมุนเวียนอย่างสร้างสรรค์ จึงมักตั้งอยู่บนแนวคิดการพัฒนายั่งยืน
กรณีศึกษาของ 4 วิทยาลัยชุมชนอีสาน บุรีรัมย์ หนองบัวลำภู ยโสธรและบุรีรัมย์ สะท้อนความเหมือนที่ร้อยเรียงกันด้วยเสน่ห์ของความคิดสร้างสรรค์อันงดงาม และความแตกต่างของบริบทพื้นที่ ที่ใช้วัสดุพื้นถิ่นที่ไม่เหมือนกัน
ความเป็นมา
กลุ่มทอผ้าไหมในตำบลสะเดา อำเภอพลับพลาชัย ต้องการพัฒนาลายผ้าไหมที่สะท้อนถึงความเป็นเอกลักษณ์ของชุมชนตำบลสะเดาที่ช่วยส่งเสริมการอนุรักษ์ภูมิปัญญาท้องถิ่น และสร้างโอกาสในการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนให้เข้มแข็งยิ่งขึ้น
กระบวนการถนอมอาหารและการอบแห้งวัตถุดิบทางการเกษตรในชุมชนชนบทของไทยยังคงพึ่งพาการตากแดดตามธรรมชาติเป็นหลักมาอย่างช้านาน แม้วิธีการดังกล่าวจะไม่มีต้นทุนด้านพลังงาน แต่กลับมีข้อจำกัดหลายประการที่ส่งผลกระทบต่อคุณภาพผลผลิตโดยตรง ไม่ว่าจะเป็นความไม่แน่นอนของสภาพอากาศและปริมาณแสงแดดในแต่ละฤดูกาล ระยะเวลาในการทำแห้งที่ยาวนาน ความเสี่ยงต่อการปนเปื้อนจากฝุ่นละออง แมลง และสิ่งสกปรกในสิ่งแวดล้อม ตลอดจนการสูญเสียสารสำคัญและคุณค่าทางโภชนาการของผลผลิตระหว่างกระบวนการ ปัญหาเหล่านี้ไม่เพียงกระทบต่อคุณภาพของสินค้า แต่ยังส่งผลโดยตรงต่อรายได้และความสามารถในการแข่งขันของเกษตรกรในพื้นที่อีกด้วย
พื้นที่ชุมชน : กลุ่มทอผ้าไหมบ้านบุญช่วย ต.สะเดา อ.พลับพลาชัย จว.บุรีรัมย์
ลักษณะผลิตภัณฑ์เดิมของชุมชน ทอผ้าไหมลายพื้น ลายตาราง ไม่มีลวดลายที่เป็นเอกลักษณ์ของตำบล ย้อมสีเคมี เนื่องจากไม่มีความรู้เรื่องการย้อมสีธรรมชาติ
ด้วยตระหนักถึงปัญหาและความต้องการของชุมชนอย่างแท้จริง สาขาวิชาช่างไฟฟ้า วิทยาลัยชุมชนพิจิตร จึงได้ริเริ่มคิดค้นและพัฒนา “เครื่องอบพลังงานแสงอาทิตย์และอินฟาเรด” ขึ้น โดยบูรณาการเทคโนโลยีพลังงานทดแทน 2 ระบบเข้าด้วยกันอย่างลงตัว ได้แก่ ระบบอบด้วยพลังงานแสงอาทิตย์ในส่วนที่ 1 ซึ่งทำหน้าที่ให้ความร้อนและกำจัดความชื้นเบื้องต้น และระบบให้ความร้อนด้วยรังสีอินฟาเรดในส่วนที่ 2 ซึ่งทำงานด้วยพลังงานไฟฟ้า ทั้งสองส่วนสามารถแยกการใช้งานออกจากกันได้อย่างอิสระ ทำให้ผู้ใช้งานมีความยืดหยุ่นในการเลือกใช้ตามความเหมาะสมของวัตถุดิบและสภาพแวดล้อม
นอกเหนือจากการให้ความร้อนเพื่ออบแห้งแล้ว รังสีอินฟาเรดยังมีคุณสมบัติพิเศษที่โดดเด่นในการกำจัดมอดและแมลงที่แฝงตัวอยู่ในเมล็ดพืช เช่น เมล็ดข้าว โดยไม่จำเป็นต้องพึ่งพาสารเคมีใด ๆ ซึ่งช่วยยกระดับมาตรฐานความสะอาดและความปลอดภัยของผลผลิตได้อย่างมีประสิทธิภาพ อีกทั้งยังช่วยลดความชื้นในสมุนไพรได้อย่างสม่ำเสมอและทั่วถึง ส่งผลให้วัตถุดิบมีคุณภาพสูงและได้มาตรฐานเพียงพอสำหรับการนำไปแปรรูปในขั้นตอนต่อไป
วิทยาลัยชุมชนบุรีรัมย์ให้ความรู้และร่วมพัฒนาผลิตภัณฑ์
- จัดอบรมออกแบบลวดลายผ้าไหมที่สะท้อนถึงอัตลักษณ์ชุมชนของตำบลสะเดา
- ออกแบบสีของลายผ้าไหมที่สะท้อนถึงอัตลักษณ์ชุมชนของตำบลสะเดา โดยใช้สีจากการย้อมสีธรรมชาติจากวัสดุท้องถิ่น
- ทดลองย้อมสีธรรมชาติจากวัสดท้องถิ่นโดยใช้องค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ เพื่อให้ได้คุณภาพสีที่ดี ทนทาน
- จัดอบรมให้ความรู้เรื่องการย้อมสีธรรมชาติที่ติดทนนาน และมีสีที่ตรงกับความต้องการ
- จัดอบรมให้ความรู้เรื่องการทอผ้าไหมลายอัตลักษณ์ชุมชนของตำบลสะเดา
- จัดอบรมให้ความรู้กลุ่มชาวบ้านเรื่องการขอมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน (มผช.)
- ออกแบบบรรจุภัณฑ์ที่มีความสวยงาม ได้มาตรฐาน และสะท้อนถึงอัตลักษณ์ชุมชนของตำบลสะเดา
เครื่องดังกล่าวได้นำไปทดลองใช้จริงกับกลุ่มเกษตรกร หมู่ที่ 11 ตำบลวังงิ้ว อำเภอดงเจริญ จังหวัดพิจิตร สำหรับการอบแห้งพืชผัก ผลไม้ และสมุนไพรในชุมชน รวมถึงสนับสนุนการเตรียมวัตถุดิบสมุนไพรของโรงพยาบาลทับคล้อ เพื่อส่งต่อเข้าสู่กระบวนการผลิตยาสมุนไพรอย่างมีมาตรฐาน นับเป็นนวัตกรรมที่เกิดจากองค์ความรู้ในสถาบันการศึกษา ผสานกับความเข้าใจบริบทของชุมชนอย่างลึกซึ้ง ช่วยลดต้นทุนการผลิต ลดการพึ่งพาสภาพดินฟ้าอากาศ และส่งเสริมการใช้พลังงานสะอาดได้อย่างยั่งยืนในระยะยาว
