สำรวจและพัฒนาผลิตภัณฑ์สร้างสรรค์จากวัสดุธรรมชาติของชุมชนหัตถกรรมจักสานในพื้นที่จังหวัดน่าน

จักสานที่น่าน เมืองสร้างสรรค์ด้านหัตถกรรมและศิลปะพื้นบ้าน UNESCO

โดยวิทยาลัยชุมชนน่าน

ยกระดับผลิตภัณฑ์จากวัสดุธรรมชาติสู่ผลิตภัณฑ์สร้างสรรค์ร่วมสมัยอย่างมีส่วนร่วมของชุมชน

โครงการวิจัย

     “การสำรวจและพัฒนาผลิตภัณฑ์สร้างสรรค์จากวัสดุธรรมชาติของชุมชนหัตถกรรมจักสาน ในจังหวัดน่าน” สนับสนุนโดยสถาบันช่างศิลป์ท้องถิ่น สปอว. โดย อ.ผุสดี สายวงศ์ ร่วมกับโครงการออกแบบและพัฒนาต้นแบบผลิตภัณฑ์ร่วมสมัยจากวัสดุจักสานสืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่น ส่งเสริมอัตลักษณ์เพื่อการพาณิชย์ โดยคณะวิจัยคณะมัณฑณศิลป์ ม.ศิลปากร นำโดยผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.วีรวัฒน์ สิริเวศสมาศ ปี พ.ศ. 2565

พื้นที่ชุมชนและลักษณะเดิม 3 แห่ง
มีการถ่ายทอดภูมิปัญญาด้านการจักสานมาจากบรรพบุรุษ

  1. กลุ่มบ้านต้าม หมู่ที่ 6 ตำบลบ่อสวก อำเภอเมือง ที่ตั้งชุมชนโอบล้อมด้วยภูเขา มีลำห้วยไหลผ่าน จึงมีป่าไผ่อุดมสมบูรณ์ ถ่ายทอดภูมิปัญญาจักสานจากรุ่นสู่รุ่น ปี 2553 ได้จดทะเบียนเป็นวิสาหกิจชุมชน โดยรวมกลุ่มผู้สูงอายุที่มีใจรักจักสาน ต้องการคลายเครียด และมีความสุขจากการทำกิจกรรมร่วมกัน 
  2. กลุ่มบ้านดอนตัน หมู่ที่ 4 ตำบลศรีภูมิ อำเภอท่าวังผาเป็นชุมชนจักสานหวายมีชื่อเสียงของจังหวัดน่าน 
  3. กลุ่มบ้านนาบง หมู่ที่ 14 ตำบลบ่อเกลือใต้ อำเภอบ่อเกลือ 

  ความเป็นมา

ชุมชนบ้านต้าม พัฒนาตนเองไม่หยุดยั้ง ต้องการให้กลุ่มมีเครื่องจักสานแบบใหม่ทันสมัย ตรงกับความต้องการของผู้ซื้อ ชุมชนนี้เป็นหนึ่งหมุดหมายในเส้นทางท่องเที่ยวเชิงสร้างสรรค์ภายใต้การสนับสนุนขององค์การบริหารการพัฒนาพื้นที่พิเศษเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน (องค์การมหาชน) ผลิตภัณฑ์ที่สร้างชื่อเสียงได้แก่ 1.)เครื่องใช้ในครัวเรือน เช่น กระติ๊บ กระด้ง ไซดักปลา ฯลฯ สานด้วยเส้นตอกจากไม้ไผ่บงที่มีความเหนียว ทำให้เครื่องจักสานแข็งแรงทนทาน 2) เครื่องจักสานใช้ในพิธีกรรมตามความเชื่อ เช่น ตาแหลว สานด้วยไม้ไผ่ข้าวหลามที่อ่อนนุ่ม สีขาวนวล ประยุกต์มาเป็นของที่ระลึกสำหรับนักท่องเที่ยว 3) เครื่องจักสานตกแต่งสถานที่ เช่น พานจักสาน พานพุ่มปล่อย และโมบายปลาจักสาน เป็นต้น

ชุมชนบ้านดอนตัน

     นำเข้าหวายจากต่างประเทศครั้งละหลายร้อยตัน ส่งเข้าโรงอบในชุมชนอบไอน้ำผสมน้ำมันเบนซินเป็นเวลา 1-2 วัน เพื่อปรับปรุงคุณภาพของวัสดุก่อนกระจายให้กับช่างจักสานในชุมชน ผลิตและจำหน่ายให้ทันกับความต้องการของผู้ซื้อ ชุมชนมีศักยภาพในการผลิตในปริมาณมาก จึงมีคำสั่งซื้อต่อเนื่อง จนเกิดการรวมตัวของคนในชุมชนเป็นวิสาหกิจชุมชน มีฝีมือในการทำขันโตก เก้าอี้หวายลายดอกพิกุล เก้าอี้จีนขนาดเล็กลายดอกพิกุล จนได้คัดสรรสุดยอดหนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ์ไทย (OTOP) ปี 2553 งานที่มีชื่อเสียง คือ

     เครื่องเรือนหวายแบบดั้งเดิม เช่น เก้าอี้ เก้าอี้สำหรับเด็ก ฯลฯ เครื่องเรือนหวายแบบร่วมสมัย เช่น ชุดรับแขกหวาย ของใช้ในครัวเรือนเช่น ขันโตกโครงหวาย หน้าขันโตกสานด้วยแหย่งหรือคลุ้ม

ชุมชนบ้านนาบง

     สานเสื่อหรือชิ้นงานที่มีขนาดเล็กและส่งต่อให้ชุมชนบ้านห่างทางหลวง ตัด เย็บ ขึ้นรูปเป็นชิ้นงาน เช่น กล่องทิชชู กระเป๋าถือ ที่รองแก้ว เพื่อจำหน่ายในร้านค้าและศูนย์ภูฟ้าพัฒนาฯ ต่อไป ได้จัดตั้งเป็นวิสาหกิจชุมชนชำนาญการสานของใช้ในครัวเรือน เช่น กระติ๊บข้าว แก้วน้ำ ที่รองจาน เครื่องประดับเช่น แจกันแก้วจักสาน และเครื่องใช้ เช่น ที่คาดผม กระเป๋าถือ เป็นต้น

การดำเนินการ

  คณะนักวิจัยของม.ศิลปากรใช้องค์ความรู้ด้านการออกแบบมาสู่การยกระดับผลิตภัณฑ์จักสานให้สามารถเพิ่มมูลค่าและราคา ด้วยกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน โดยมุ่งเน้นที่วัสดุธรรมชาติพื้นถิ่น 3 ชนิดคือหวาย ไม้ไผ่ และหญ้าสามเหลี่ยม ได้อบรมชุมชนให้ตระหนักถึงความสำคัญของมาตรฐานผลิตภัณฑ์ เช่นหากจะส่งออกให้เพิ่มรายได้ จะต้องเริ่มตั้งแต่ขั้นตอนการเตรียมวัสดุ การปรับปรุงคุณภาพของวัสดุก่อนจักสาน การสร้างผลิตภัณฑ์ ตลอดจนการจัดแสดงผลิตภัณฑ์ให้มีความน่าสนใจ

   คณะนักวิจัยม.ศิลปากร ที่เป็นนักวิทยาศาสตร์ยังได้วิเคราะห์เชื้อราในผลิตภัณฑ์จักสานและวัสดุจักสานสืบสานงานช่างศิลป์ท้องถิ่นไทย (นันทนิตย์ วานิชชาชีวะ และคณะ, 2566)  พบว่า เมื่อต้มเส้นตอกไม้ไผ่ หญ้าสามเหลี่ยม และกกก้านตอง ในอัตราส่วน 1:20 เป็นเวลา 2 ชั่วโมง ผึ่งลมให้แห้งก่อนนำมาผลิตเป็นเครื่องจักสาน สามารถยืดอายุผลิตภัณฑ์ได้ยาวนานขึ้นหากมีการเก็บรักษาผลิตภัณฑ์อย่างถูกต้อง

    สรุปแนวทางในการพัฒนาต้นแบบผลิตภัณฑ์จักสานสร้างสรรค์ของชุมชนหัตถกรรมจักสานในจังหวัดน่านเพื่อการสร้างโอกาสทางการตลาดให้แปลกใหม่ ร่วมสมัย หลากหลาย ขยายกลุ่มลูกค้าให้มากขึ้น มีดังนี้
1.พานพุ่มของวิสาหกิจชุมชนกลุ่มบ้านต้าม ตำบลบ่อสวก อำเภอเมือง จังหวัดน่าน คือ การสานพานพุ่มให้มีความหลากหลาย โดยเพิ่มขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางจากเดิม 20 นิ้ว เป็น 35 นิ้ว, 45 นิ้ว และ 55 นิ้ว เหมาะสำหรับการตกแต่งสถานที่ เป็นการเพิ่มประโยชน์การใช้งาน
2.กรงแมวจักสานทำจากหวายฝาดนำเข้าจากต่างประเทศ เมื่อถูกออกแบบอย่างสร้างสรรค์โดยเพิ่มขนาดและปรับรูปแบบกรงแมวให้มีขนาดที่แตกต่างกันและพันเก็บรอยตะปูด้วยผิวหวายแท้ เสริมแต่งด้วยที่นอนไหมพรมสีสันสวยงาม ทำให้ผลิตภัณฑ์กรงแมวของวิสาหกิจชุมชนกลุ่มจักสานหวายบ้านดอนตันมีความน่าสนใจมากยิ่งขึ้นสำหรับคนรักแมว นอกจากนี้ยังมีการผสมผสานระหว่างหวายกับเสื่อจักสานจากหญ้าสามเหลี่ยม เป็นโต๊ะหวายแบบผสมผสานที่สามารถใช้เป็นโต๊ะรับแขกและที่วางของซึ่งมากด้วยประโยชน์การใช้งาน

3.หมวกจักสานจากไม้ไผ่และหญ้าสามเหลี่ยม ของวิสาหกิจชุมชนกลุ่มจักสานหญ้าสามเหลี่ยมบ้านนาบง อำเภอบ่อเกลือ ได้รับการพัฒนาทักษะในการจักสานของใช้และเครื่องประดับต่างๆให้มีความชำนาญ
4.ดอกไม้และมาลัยจักสานจากหญ้าสามเหลี่ยมและกกก้านตอง ของวิสาหกิจชุมชนกลุ่มจักสานบ้านนาบง ให้ผ่านกระบวนการปรับปรุงคุณภาพให้ปลอดจากมอดและเชื้อรา ทำให้ชุมชนสามารถกำหนดราคาขายสูงขึ้น ตอบรับกระแสความนิยมตกแต่งสถานที่ของผู้ประกอบการงานจัดเลี้ยงในจังหวัดน่านในปัจจุบัน
       ปีพ.ศ.2567-2568 นักวิจัยวิทยาลัยชุมชนน่านยังประสานชุมชนจักสานบ้านห้วยหาดหลักลายให้ทำงานส่งทีมของดร.กรกต อารมณ์ดี เพื่อตกแต่งร้าน Dior Gold House และโชว์รูมดิออร์ในประเทศต่างๆอีกด้วย

ผลิตภัณฑ์

รับชมผลิตภัณฑ์อื่นๆได้ที่ : ผลิตภัณฑ์จักรสาน

ติดต่อศูนย์เทคโนโลยีดิจิทัล

กำลังส่งข้อมูล...
โปรดรอซักครู่