ปานซอยและโคมไฟปานซอยแม่ฮ่องสอน

ปานซอย
หัตถศิลป์แม่ฮ่องสอน

วิทยาลัยชุมชนแม่ฮ่องสอน

เลื่อนลงเพื่ออ่าน

ในดินแดนจังหวัดแม่ฮ่องสอน ที่ซึ่งวัฒนธรรมไทใหญ่ฝังรากลึก «ปานซอย» หรือ «การต้องลายปานซอย» เป็นหัตถศิลป์ประเภทหนึ่งที่เป็นเอกลักษณ์ สะท้อนความประณีตของช่างฝีมือพื้นถิ่น ซึ่งวิทยาลัยชุมชนแม่ฮ่องสอนเข้าไปที่ชุมชนวัดต่อแพ หมู่บ้านต่อแพ ต.แม่เงา อ.ขุนยวม จ.แม่ฮ่องสอน

5 ปีที่ดำเนินการ
ต่อเนื่อง (พ.ศ. 2565–2569)
100% งานฝีมือ
ทำด้วยมือทุกชิ้น
มรดกทางวัฒนธรรม
ที่สืบทอดต่อไป
01

ความหมายและรากฐาน

«ปาน» หมายถึง แผ่นโลหะ และ «ซอย» หมายถึง การฉลุหรือตัดให้เป็นลวดลาย — ศิลปะแห่งการสร้างลวดลายโปร่งแสงบนโลหะด้วยค้อนและสิ่ว

«ปานซอย» เป็นภาษาท้องถิ่นที่ใช้เรียกศิลปะการฉลุลายลงบนแผ่นโลหะ งานศิลปะนี้มีประวัติยาวนาน โดยเป็นการเขียนลวดลายที่อ่อนช้อยและมีมิติลงบนแผ่นโลหะ จากนั้นจึงใช้ค้อนและสิ่วตอกลงบนแผ่นโลหะเหล่านั้นทีละจุด จนกลายเป็นลวดลายฉลุที่โปร่งแสงและสวยงาม

ช่างผู้ทำต้องมีความชำนาญและสมาธิสูงมาก เนื่องจากงานทุกชิ้นทำด้วยมือทั้งหมดโดยไม่มีเครื่องจักรเข้ามาเกี่ยวข้อง

แรงบันดาลใจจากลวดลาย:

ลายเครือเถา ลายดอกไม้ สัตว์หิมพานต์ ลายพุทธศิลป์ ลายธรรมชาติ
02

วัสดุที่เปลี่ยนไป

การเปลี่ยนผ่านของวัสดุ คือส่วนหนึ่งของวิวัฒนาการที่ทำให้ปานซอยคงอยู่ได้ในยุคปัจจุบัน

อดีต
⚙️

สังกะสี

วัสดุดั้งเดิมที่หาได้ง่ายและมีราคาไม่แพง แต่มีข้อเสียคือเป็นสนิมได้ง่ายเมื่อถูกความชื้น ทำให้งานศิลปะเสื่อมสภาพเร็ว

ปัจจุบัน

อะลูมิเนียม

ไม่เป็นสนิม น้ำหนักเบา และมีความแวววาวมากกว่าสังกะสี ทำให้งานปานซอยมีความทนทานและสวยงามมากยิ่งขึ้น

ทางเลือก
🌿

ไม้ & กระดาษ

วัสดุทางเลือกที่สามารถนำมาใช้ฉลุลายปานซอยได้เช่นกัน เปิดมิติใหม่ของการสร้างสรรค์งานศิลป์

03

โคมไฟปานซอย

หนึ่งในรูปแบบที่ได้รับความนิยมมากที่สุดในปัจจุบันคือ «โคมไฟปานซอย» — การนำแผ่นโลหะที่ฉลุลายแล้วมาประกอบเป็นรูปทรงโคมไฟ

เมื่อเปิดไฟ แสงจะลอดผ่านรอยฉลุ ทำให้เกิดลวดลายที่สวยงามบนผนังและเพดาน สร้างบรรยากาศที่อบอุ่นและมีเสน่ห์เป็นเอกลักษณ์

ทรงที่นิยม: ทรงกระบอก · ทรงเหลี่ยม · ทรงแฉกรูปดาว · ทรงดอกไม้

ช่างปานซอย
โคมไฟปานซอย
ผลงานปานซอย
04

การใช้งานในอดีตและปัจจุบัน

ยุคดั้งเดิม — ตกแต่งสถานที่ศักดิ์สิทธิ์

ในอดีต งานปานซอยเป็นที่นิยมในการประดับตกแต่ง วัดวาอาราม (วัดจองกลาง วัดจองคำ วัดต่อแพ) ซุ้มเจ้าฟ้าเจ้าแผ่นดิน หรือบ้านเรือนของเจ้าขุนมูลนาย เพื่อแสดงถึงความเจริญรุ่งเรืองและความศรัทธา

ตุงเหล็ก & จองพารา

งานปานซอยนำมาใช้เป็น «ตุงเหล็ก» หรือ «ตุงตอง» (ธงโลหะ) และเป็นส่วนประกอบของจองพารา (ปราสาทจำลองที่ใช้ในประเพณีออกพรรษา)

ปัจจุบัน — Transit สู่ชีวิตประจำวัน

ปัจจุบัน งานปานซอยได้ผ่านการเปลี่ยนผ่านรูปแบบการใช้งานไปสู่สิ่งของที่ใช้ในชีวิตประจำวัน โดยเฉพาะ «โคมไฟปานซอย» ที่ได้รับความนิยมอย่างแพร่หลาย

05

การอนุรักษ์และการสืบทอด

งานปานซอยและโคมไฟปานซอย ไม่เพียงแต่เป็นงานศิลปะที่สวยงาม แต่ยังเป็นเครื่องยืนยันถึงความรุ่มรวยของวัฒนธรรมไทใหญ่ในจังหวัดแม่ฮ่องสอน

ถึงแม้งานปานซอยจะมีการ Transit ไปสู่รูปแบบใหม่ๆ แต่ศิลปะนี้ก็กำลังเสี่ยงที่จะสูญหายไป เนื่องจากขาดการถ่ายทอดสู่คนรุ่นหลังและผู้ที่มีความรู้น้อยลง

ปัจจุบัน วิทยาลัยชุมชนแม่ฮ่องสอนจึงมีการจัดกิจกรรมฝึกอบรมการทำปานซอยและโคมไฟปานซอย ให้กับนักเรียนและประชาชนทั่วไป เพื่อปลูกฝังความสนใจและช่วยกันอนุรักษ์งานศิลปะอันเก่าแก่นี้ไว้

🏛️

ชุมชนวัดต่อแพ

หมู่บ้านต่อแพ ต.แม่เงา อ.ขุนยวม

🎓

อบรมนักเรียน

ปลูกฝังทักษะหัตถศิลป์แก่คนรุ่นใหม่

🌏

เปิดสู่สาธารณะ

ประชาชนทั่วไปเข้าร่วมได้

ติดต่อศูนย์เทคโนโลยีดิจิทัล

กำลังส่งข้อมูล...
โปรดรอซักครู่